Ένας φορολογικός έλεγχος μπορεί να ξεκινήσει από στοιχεία που δεν βρίσκονται στη δήλωση της ίδιας της επιχείρησης. Στοιχεία από έναν προμηθευτή, διαφορές στις τραπεζικές κινήσεις ή μια καταγγελία πελάτη μπορεί να οδηγήσουν τη φορολογική διοίκηση να εξετάσει τις συναλλαγές της.
Καθώς το 2026 πλησιάζει στο τέλος του, το ενδιαφέρον στρέφεται και στις ανέλεγκτες υποθέσεις του 2020. Για τη φορολογία εισοδήματος του έτους αυτού, όταν η προθεσμία υποβολής της δήλωσης έληξε το 2021, η συνήθης πενταετής παραγραφή συμπληρώνεται στις 31 Δεκεμβρίου 2026. Με την προϋπόθεση, βέβαια, ότι δεν εφαρμόζεται ειδική ρύθμιση που αλλάζει τον χρόνο παραγραφής.
Η παραγραφή εξηγεί τη χρονική πίεση για την ολοκλήρωση ενός ελέγχου. Δεν εξηγεί όμως γιατί επιλέγεται η συγκεκριμένη υπόθεση.
Με ποια στοιχεία επιλέγονται οι υποθέσεις
Η ΑΑΔΕ συνδυάζει στοιχεία από διαφορετικές πηγές και επιλέγει υποθέσεις με βάση την ανάλυση κινδύνου. Σε αυτό το πλαίσιο κινείται ο ελεγκτικός προγραμματισμός του 2026. Το σύνολο των κριτηρίων και η ακριβής στάθμισή τους δεν είναι δημόσια.
Δεν μπορούμε, λοιπόν, να γνωρίζουμε εκ των προτέρων ποια απόκλιση θα οδηγήσει σε έλεγχο. Μπορούμε όμως να δούμε ορισμένες περιπτώσεις στις οποίες ο φορολογούμενος χρειάζεται να έχει διαθέσιμες εξηγήσεις και δικαιολογητικά.
Τα παραδείγματα που ακολουθούν είναι υποθετικά και δεν αποτελούν δημοσιοποιημένα κριτήρια επιλογής για έλεγχο.
Οι έλεγχοι για επιστροφές ΦΠΑ και φόρου εισοδήματος
Ξεχωριστή κατηγορία αποτελούν οι έλεγχοι που συνδέονται με επιστροφές φόρων. Μια επιχείρηση μπορεί να ελεγχθεί επειδή ζητά επιστροφή ΦΠΑ ή επειδή η δήλωση εισοδήματος εμφανίζει πιστωτικό υπόλοιπο από φόρο που έχει προκαταβληθεί ή παρακρατηθεί. Η επιστροφή, από μόνη της, δεν αποτελεί ένδειξη παράβασης. Η διοίκηση εξετάζει αν το ποσό που προκύπτει δικαιολογείται από τις δηλώσεις και τις συναλλαγές της επιχείρησης.
Στον ΦΠΑ, για παράδειγμα, ένα πιστωτικό υπόλοιπο μπορεί να συνδέεται με αγορά εξοπλισμού ή με εξαγωγική δραστηριότητα. Αν η υπόθεση επιλεγεί για έλεγχο, εξετάζονται τα παραστατικά, το δικαίωμα έκπτωσης του φόρου και οι συναλλαγές από τις οποίες προέκυψε το ποσό προς επιστροφή.
Στη φορολογία εισοδήματος, μια εταιρεία με χαμηλότερα κέρδη μπορεί να έχει προκαταβάλει περισσότερο φόρο από εκείνον που τελικά της αναλογεί. Η διαφορά λαμβάνεται υπόψη στην εκκαθάριση και μπορεί να προκύψει ποσό προς επιστροφή. Ακριβέστερα, λοιπόν, πρόκειται για επιστροφή φόρου εισοδήματος λόγω υπερβάλλουσας προκαταβολής και όχι για αυτοτελή επιστροφή ολόκληρης της προκαταβολής.
Δεν προηγείται έλεγχος σε κάθε επιστροφή. Οι σχετικές διαδικασίες προβλέπουν αξιολόγηση με κριτήρια ανάλυσης κινδύνου και διάκριση των υποθέσεων που επιστρέφονται χωρίς προηγούμενο έλεγχο από εκείνες που ελέγχονται πριν από την επιστροφή. Προβλέπεται επίσης δυνατότητα μεταγενέστερου δειγματοληπτικού ελέγχου.
Όταν ελέγχεται ένας προμηθευτής ή πελάτης
Ο έλεγχος ενός προμηθευτή μπορεί να επεκταθεί στις επιχειρήσεις που συναλλάχθηκαν μαζί του, ιδίως όταν προκύπτουν ενδείξεις για έκδοση εικονικών τιμολογίων.
Ας υποθέσουμε ότι έχουν καταχωριστεί αγορές 80.000 ευρώ από προμηθευτή ο οποίος εμφανίζεται να μην είχε ούτε τα εμπορεύματα ούτε την υποδομή για τις πωλήσεις που δήλωνε. Το κρίσιμο ερώτημα για τον αγοραστή είναι συγκεκριμένο: παραδόθηκαν πράγματι τα αγαθά και με ποια στοιχεία αποδεικνύεται αυτό;
Παραγγελίες, αλληλογραφία, στοιχεία μεταφοράς και παραλαβής, πληρωμές και μεταγενέστερες πωλήσεις συνθέτουν την απάντηση. Η ύπαρξη ενός τιμολογίου δεν εξαντλεί την τεκμηρίωση. Ούτε, όμως, η προβληματική εικόνα του προμηθευτή απαλλάσσει τον έλεγχο από την υποχρέωση να εξετάσει τη συγκεκριμένη συναλλαγή.
Η διασταύρωση μπορεί να ξεκινήσει και από πελάτη. Αν εκείνος εμφανίζει αμοιβές 60.000 ευρώ προς έναν συνεργάτη, ενώ ο συνεργάτης έχει δηλώσει από την ίδια συνεργασία 35.000 ευρώ, η διαφορά χρειάζεται εξήγηση. Προκαταβολές, πιστωτικά και διαφορετικός χρόνος αναγνώρισης του εσόδου πρέπει να εξεταστούν πριν εξαχθεί συμπέρασμα.
Τραπεζικές συναλλαγές μεγαλύτερες από τα δηλωμένα έσοδα
Αν ένας επαγγελματίας δηλώνει ακαθάριστα έσοδα 75.000 ευρώ και στους λογαριασμούς του εμφανίζονται πιστώσεις 160.000 ευρώ, η διαφορά των 85.000 ευρώ χρειάζεται εξήγηση. Δεν μπορεί όμως να θεωρηθεί αυτομάτως αδήλωτο εισόδημα.
Στο ποσό μπορεί να περιλαμβάνονται μεταφορές μεταξύ δικών του λογαριασμών, δάνειο, χρήματα από πώληση περιουσίας ή εισπράξεις παλαιότερων απαιτήσεων. Το ζητούμενο είναι να συνδεθεί κάθε σημαντική πίστωση με την πραγματική της αιτία.
Ένα ποσό με εμφανή πηγή προέλευσης δεν αντιμετωπίζεται ως αδικαιολόγητη προσαύξηση περιουσίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι απαλλάσσεται οπωσδήποτε από φόρο. Αν προκύπτει φορολογική υποχρέωση, εξετάζεται με βάση το είδος του εισοδήματος.
Η αναφορά σε παλαιές αποταμιεύσεις, για παράδειγμα, χρειάζεται να συνοδεύεται από στοιχεία που επιτρέπουν να ελεγχθεί ο ισχυρισμός. Όσο σαφέστερα προκύπτει η προέλευση των χρημάτων, τόσο ευκολότερα μπορεί να αξιολογηθεί η συγκεκριμένη πίστωση.
Πώς δικαιολογείται η αγορά ενός περιουσιακού στοιχείου
Η αγορά ακινήτου αξίας 250.000 ευρώ από φορολογούμενο με ετήσιο εισόδημα 20.000 ευρώ δημιουργεί ένα εύλογο ερώτημα για τη χρηματοδότησή της. Η διαφορά μεταξύ εισοδήματος και τιμήματος δεν αρκεί από μόνη της για να αποδείξει παράβαση.
Η αγορά μπορεί να έχει χρηματοδοτηθεί από δάνειο, αποταμιεύσεις, γονική παροχή, δωρεά ή πώληση άλλου περιουσιακού στοιχείου. Χρειάζονται, όμως, αποδεικτικά και σωστή αποτύπωση στη φορολογική δήλωση. Άλλο ζήτημα είναι η προέλευση των χρημάτων και άλλο η εφαρμογή των τεκμηρίων και των δαπανών απόκτησης.
Ερωτήματα μπορεί να αντιμετωπίσει και ο πωλητής. Αν στο συμβόλαιο αναγράφονται 180.000 ευρώ, ενώ οι πληρωμές του αγοραστή προς αυτόν φτάνουν τις 240.000 ευρώ, πρέπει να εξακριβωθεί τι αφορά η επιπλέον καταβολή. Η διαφορά δεν μπορεί να αγνοηθεί ούτε να χαρακτηριστεί χωρίς έρευνα της αιτίας της.
Ζημιές και απότομες μεταβολές στον τζίρο
Μια επιχείρηση που εμφανίζει ζημιές για τρία χρόνια, ενώ συνεχίζει να επενδύει και να εξοφλεί τις υποχρεώσεις της, πρέπει να μπορεί να εξηγήσει πώς χρηματοδοτείται.
Η απάντηση μπορεί να είναι απολύτως συμβατή με τα βιβλία της: δανεισμός, εισφορές εταίρων ή διαθέσιμα προηγούμενων ετών. Επιπλέον, μια λογιστική ζημιά δεν ισοδυναμεί πάντα με αντίστοιχη έλλειψη ρευστότητας. Οι αποσβέσεις, για παράδειγμα, μειώνουν το αποτέλεσμα χωρίς να προκαλούν εκροή χρημάτων στην ίδια χρήση.
Το ίδιο προσεκτικά πρέπει να εξετάζονται οι διακυμάνσεις του τζίρου και της κερδοφορίας. Πωλήσεις που πέφτουν από τις 900.000 στις 480.000 ευρώ και την επόμενη χρονιά ανεβαίνουν στις 950.000 ευρώ χρειάζονται συσχέτιση με το πελατολόγιο, τα αποθέματα και τις συνθήκες λειτουργίας.
Η μεταβολή του μικτού κέρδους από χρονιά σε χρονιά
Ξεχωριστή προσοχή χρειάζεται η μεταβολή του μικτού κέρδους από έτος σε έτος. Για να είναι ουσιαστική η σύγκριση, δεν αρκεί το συνολικό ποσό του μικτού κέρδους· εξετάζεται και το περιθώριό του επί των πωλήσεων. Αν, για παράδειγμα, το περιθώριο μειωθεί από 30% σε 15%, πρέπει να αναζητηθεί τι άλλαξε στις αγορές, στην αποτίμηση των αποθεμάτων, στις τιμές πώλησης ή στη σύνθεση των προϊόντων που πωλήθηκαν. Αύξηση του κόστους που δεν μετακυλίστηκε στους πελάτες, εκπτώσεις ή πωλήσεις αποθεμάτων σε χαμηλότερες τιμές μπορούν να εξηγήσουν τη μείωση. Αντίστοιχα, μια σημαντική αύξηση του περιθωρίου χρειάζεται να συνδεθεί με τα πραγματικά δεδομένα της χρήσης. Η σύγκριση πρέπει να γίνεται με την ίδια βάση υπολογισμού και να λαμβάνει υπόψη τυχόν αλλαγές στη δραστηριότητα. Η απόκλιση δεν αποδεικνύει από μόνη της φορολογική παράβαση, αλλά χρειάζεται συγκεκριμένη εξήγηση.
Ειδικά το 2020, οι συνέπειες της πανδημίας δεν μπορούν να μένουν έξω από την εικόνα. Ούτε ένας κλαδικός μέσος όρος μπορεί, χωρίς πρόσθετα στοιχεία, να μετατρέπεται σε υποχρεωτικό περιθώριο κέρδους για κάθε επιχείρηση. Οι μεταβολές απαιτούν εξήγηση· δεν παρουσιάζονται εδώ ως γνωστοί κανόνες αυτόματης επιλογής για έλεγχο.
Οι καταγγελίες πελατών και τρίτων
Πελάτης αναφέρει ότι πλήρωσε 12.000 ευρώ, αλλά πήρε παραστατικό για 4.000 ευρώ. Μαζί με την καταγγελία επισυνάπτει συμφωνητικό και αποδεικτικά πληρωμής. Η φορολογική διοίκηση έχει πλέον συγκεκριμένα στοιχεία προς αξιολόγηση.
Η ΑΑΔΕ δέχεται επώνυμες και ανώνυμες αναφορές μέσω της πλατφόρμας "Καταγγελίες Πολιτών". Η διαδικασία προβλέπει αξιολόγηση και αξιοποίηση των πληροφοριών. Δεν σημαίνει ότι κάθε αναφορά οδηγεί σε πλήρη έλεγχο ή ότι οι ισχυρισμοί της θεωρούνται αποδεδειγμένοι.
Τι πληροφορίες δίνουν τα media
Δημοσιεύματα, συνεντεύξεις και αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να προσφέρουν πληροφορίες για την οικονομική εικόνα ενός προσώπου. Ένας πολυτελής γάμος, η προβολή ακριβών κατοικιών και αυτοκινήτων, τα συχνά ταξίδια ή οι επισκέψεις σε ακριβά εστιατόρια ενδέχεται να δημιουργήσουν ερωτήματα όταν οι δαπάνες που φαίνεται να συνδέονται με αυτά δεν συμβαδίζουν με τα δηλωμένα εισοδήματα. Πριν εξαχθεί οποιοδήποτε συμπέρασμα, πρέπει να εξακριβωθεί αν η δαπάνη πραγματοποιήθηκε, ποιος την κατέβαλε, ποιο ήταν το πραγματικό ποσό και ποια περίοδο αφορά. Μια κατοικία ή ένα αυτοκίνητο που εμφανίζεται σε μια ανάρτηση δεν ανήκει αναγκαστικά στο πρόσωπο που το προβάλλει, ενώ ένα ταξίδι ή μια δεξίωση μπορεί να έχει πληρωθεί από τρίτο.
Οι πληροφορίες αυτές μπορούν να αποτελέσουν αφορμή διερεύνησης, αλλά δεν αποδεικνύουν από μόνες τους αδήλωτο εισόδημα.
Το ίδιο ισχύει για την προβολή μιας επιχείρησης. Αν παρουσιάζει μεγάλα έργα ή αναφέρει πωλήσεις πολύ μεγαλύτερες από τις δηλωμένες, χρειάζεται να ελεγχθεί αν οι αναφορές αφορούν την ίδια εταιρεία, την ίδια περίοδο και πραγματικές συναλλαγές.
Τι ισχύει για το myDATA στις υποθέσεις του 2020
Στα μεταγενέστερα έτη, τα ηλεκτρονικά βιβλία προσθέτουν ένα ακόμη πεδίο διασταύρωσης. Αν τα διαβιβασμένα έσοδα εμφανίζονται στις 520.000 ευρώ και ο δηλωμένος κύκλος εργασιών στις 450.000 ευρώ, η διαφορά πρέπει να συμφωνηθεί.
Η διαφορά μπορεί να οφείλεται σε αδήλωτα έσοδα, αλλά και σε διπλές διαβιβάσεις, ακυρώσεις, πιστωτικά ή διαφορετική χρονική απεικόνιση. Για να αξιολογηθεί, πρέπει πρώτα να εντοπιστεί η αιτία της.
Για το 2020 απαιτείται ξεχωριστή αντιμετώπιση. Η πλατφόρμα βρισκόταν στην αρχική περίοδο λειτουργίας της και ίσχυε διαφορετικό πλαίσιο, ενώ διατηρούνταν οι συγκεντρωτικές καταστάσεις πελατών και προμηθευτών. Οι υποχρεώσεις των επόμενων ετών δεν μεταφέρονται αναδρομικά στο 2020.
Πότε παραγράφονται οι υποθέσεις του 2020
Η παραγραφή δεν αφορά απλώς την έκδοση μιας εντολής ελέγχου. Ο γενικός κανόνας συνδέεται με την εμπρόθεσμη κοινοποίηση της πράξης προσδιορισμού φόρου. Μια εντολή, από μόνη της, δεν αρκεί για να διατηρήσει το δικαίωμα καταλογισμού πέρα από την προθεσμία.
Προηγείται επίσης η διαδικασία κοινοποίησης των προσωρινών αποτελεσμάτων. Ο φορολογούμενος έχει είκοσι ημέρες για να υποβάλει εγγράφως τις απόψεις του. Η πίεση του ημερολογίου δεν καταργεί αυτό το δικαίωμα.
Χρειάζεται, πάντως, έλεγχος της παραγραφής ανά υπόθεση. Υπάρχουν ειδικοί λόγοι παράτασης ή μεγαλύτερης προθεσμίας, αλλά και ρυθμίσεις συντόμευσης, όπως τα κίνητρα ηλεκτρονικής τιμολόγησης, όταν πληρούνται οι προϋποθέσεις τους. Η 31η Δεκεμβρίου 2026 δεν είναι κοινή ημερομηνία λήξης για όλες τις υποθέσεις του 2020.
Τι μπορούν να κάνουν οι φορολογούμενοι
Η προετοιμασία για έναν ενδεχόμενο έλεγχο αρχίζει από τη συμφωνία βιβλίων, δηλώσεων και τραπεζικών κινήσεων. Οι διαφορές που εντοπίζονται πρέπει να εξετάζονται εγκαίρως, όσο υπάρχει χρόνος να αναζητηθούν τα σχετικά δικαιολογητικά.
Τα παραστατικά χρειάζεται να συνδέονται με τις συναλλαγές τους, ώστε να προκύπτει πώς εξοφλήθηκε μια αγορά, αν παραδόθηκαν τα αγαθά ή από πού προήλθε μια πίστωση. Η παραγραφή πρέπει επίσης να εξετάζεται χωριστά για κάθε υπόθεση.
Μια ένδειξη μπορεί να δικαιολογεί την έναρξη ελέγχου, αλλά ο καταλογισμός φόρου απαιτεί τεκμηρίωση. Ο φορολογούμενος πρέπει να έχει τη δυνατότητα να παρουσιάσει τα στοιχεία του και η διοίκηση να τα αξιολογήσει πριν καταλήξει στις διαπιστώσεις της.
Αναλυτικότερα για τον τρόπο επιλογής των υποθέσεων προς έλεγχο, τον έλεγχο τραπεζικών λογαριασμών και την αξιοποίηση των δεδομένων του myDATA, μπορείτε να βρείτε στο βιβλίο "Οδηγός Φορολογικών Ελέγχων", που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κλειδάριθμος.
* O Γιώργος Δαλιάνης είναι Διευθύνων Σύμβουλος της Artion Α.Ε. & ιδρυτής του Ομίλου ARTION, Οικονομολόγος Φοροτεχνικός.
H Μαρία Πουρνιά είναι Μέτοχος και μέλος Δ.Σ., Διευθύντρια Οικονομικών & HR της Artion Α.Ε.
Η Νίκη Χατζοπούλου είναι Δικηγόρος Παρ’Αρείω Πάγω LL.M. & Διαμεσολαβήτρια, συνεργάτης της Artion A.E.
H Aλεξάνδρα Δαλιάνη είναι Ασκούμενη Δικηγόρος.
Το ανωτέρω κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και σε καμία περίπτωση δεν υποκαθιστά τις εξειδικευμένες συμβουλευτικές υπηρεσίες.
Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να απευθυνθείτε στην ARTION Α.Ε. (Οιδίποδος 1-3, Χαλάνδρι|+30 210 6009062| www.artion.gr).
